De schakelkast opendraaien bij een dertig jaar oude machine

Vorige maand deed een van onze engineers de schakelkast open van een stanspers die al sinds de jaren negentig draait. Achter de deur: een kluwen bedrading in drie kleuren tape, twee relais die met een tie-wrap op hun plek werden gehouden, en één rode paddenstoelknop die, voor zover iemand kon nagaan, alleen de voeding naar het indicatielampje uitschakelde.

Dat is niet ongewoon. De meeste machines waar we naar mogen kijken, draaien al jaren prima. Niemand raakt ze aan, want eraan komen voelt riskant, en "hij werkt nog gewoon" is een heel redelijke reden om iets met rust te laten. Tot de verzekeraar om een risicobeoordeling vraagt, een nieuwe operator een flinke schrik krijgt, of de machine naar een ander deel van het pand moet en iemand ineens moet aantonen dat het veilig is om hem weer aan te sluiten.

Wat er echt moet veranderen zie je zelden van buiten

De motor draait nog, het product komt er aan de andere kant nog steeds uit, dus vanaf de bedieningsstoel lijkt alles in orde. Wat wij checken zit daaronder: schakelt de noodstop de voeding naar de bewegende delen echt uit, of alleen die naar een lampje? Is er een echte veiligheidscategorie voor het risico dat de machine met zich meebrengt, of leunt alles op één relais uit 1994 dat nooit ergens tegen getest is? Sluiten afscherming en beveiligingsschakelaars nog aan bij wat de machine nu daadwerkelijk doet, zeker als er sinds de fabriek al het nodige aan gewijzigd is, wat bij bijna elke machine het geval is.

Bij diezelfde pers vonden we drie losse toevoegingen uit verschillende jaren: een sensor die door een vorige onderhoudsmonteur was aangeklikt, een bypassschakelaar die iemand had ingebouwd om de productie door te laten lopen tijdens een storing waarvan niemand meer de oorzaak kent, en een tweede bedieningspaneel parallel op het eerste aangesloten omdat dat oorspronkelijke paneel op een onhandige plek zat. Niets van dat alles was gedocumenteerd. Niets stond op een tekening. Elke toevoeging was op het moment zelf logisch, maar samen maakten ze van het elektrische systeem iets dat niemand meer volledig kon uitleggen.

Dat is meestal het echte project, meer dan die noodstopknop zelf: de bedrading opnieuw opbouwen zodat die klopt met de werkelijkheid, de elektrische schema's opnieuw tekenen zodat de volgende persoon niet hoeft te gokken, en de besturingslogica in een PLC zetten die de volgorde echt afdwingt in plaats van erop te hopen dat de relais in de juiste volgorde schakelen. Het veiligheidscircuit is daar één onderdeel van, maar het houdt alleen stand als alles wat eraan vastzit ook begrepen en vastgelegd is.

Bij machines uit die periode zien we meestal een variant van hetzelfde lijstje:

• Eén noodstop die maar een deel van het circuit onderbreekt, niet alle gevaarlijke beweging
• Afschermingen of beveiligingsschakelaars die niet meer kloppen met wat de machine na jarenlange aanpassingen daadwerkelijk doet
• Geen actuele risicobeoordeling, of eentje die voor een andere configuratie is geschreven
• Bedrading die werkt maar nergens op papier bestaat
• Relaislogica die zo vaak gepatcht is dat niemand hem nog volledig vertrouwt

Niets daarvan betekent dat de machine morgenvroeg gevaarlijk is om te draaien. Het betekent dat op dit moment niemand kan aantonen dat hij veilig is, en dat is een ander probleem, maar wel eentje dat je uiteindelijk inhaalt: bij een inspectie, bij een verzekeringsvernieuwing, of op de dag dat er echt iets misgaat en iemand om het papierwerk vraagt.

Wat de klant meer verraste dan de technische bevindingen, was hoeveel van het werk uiteindelijk over duidelijkheid ging in plaats van vervanging. De pers had geen nieuwe motor of nieuw frame nodig. Hij had een besturingssysteem nodig dat rond een echte veiligheidscategorie is opgebouwd, nieuwe tekeningen die kloppen met wat er daadwerkelijk hangt, en een PLC die de volgorde afdwingt in plaats van te leunen op relais waar niemand meer een compleet beeld van heeft. De machine zelf mankeerde niks. Het verhaal van wat er in dertig jaar allemaal aan gebeurd was, dat moest uitgezocht worden.